ÇOCUKLARA DEVREDİLEN YOKSULLUĞU ÖNLEYİCİ MODELİMİZ: ÇİMENEV BİLİM VE SANAT MERKEZİ
Çocukların bulundukları sosyal ortamlarda (okul, mahalle, vb.) sosyo ekonomik nedenlerden dolayı yaşadıkları ayrımcılığın sonucu zarar görmüş özgüvenlerini sanat ve bilim yoluyla desteklemek ve okul devamsızlığını/ terkini önlemek amacıyla kurulan Çimenev Ocak 2016- Ocak 2021 ayına çalışmalarını sürdürmüştür. Çimenev Modeli’nin her kesimden genç, kadın, çocuk ve bu alanlarda çalışan sivil toplum örgütlerini içeren bir hedef kitlesini kapsamaktadır. Çimenev için en önemli şey “çocukların özgüvenlerinde artış sağlamak ve ailelerin direnç kazanmasını sağlamak” tır. Kurulduğu günden itibaren; 150 çocuk, 64 kadın, 25 genç, 108 aile ve 320 gönüllü ile çalışmalarını yürütmüştür. Aileler için yapılan en iyi destek; dernek, belediye veya sivil alanda çalışan kişilerin desteği olmadan kendi ihtiyaçlarını karşılayabilecek direnci kazanmalarının sağlanmasıdır. Örneğin; okula kayıt için aidat ücretinin alınması konusunda, ailelere eğitimin ücretsiz olduğu mevzuatı anlatmak ve okulla görüşüp bu konuda kendi haklarını savunmalarını sağlamak yapılan faaliyetlerdendir. Çocukların ise en çok ihtiyaç duyduğu şey ‘’güvenli bir yerin var olduğunu ve oraya ulaşabildiğini bilmesidir.” Çocukların şiddetten uzak bir ortamda, duygularının dışavurumu ve ifade edebilmeleri oldukça önemlidir.
ÇİMENEVDE ÇOCUK PROGRAMLARI: Okul sonrası aktiviteler ile çocuk destek programları oluşturulmaktadır. Akademik gelişimlerini destekleme programları (çarpım tablosu öğrenme, kitap okuma), bilim (teknoloji, felsefe, satranç), sanat (müzik, el sanatları, drama, ebru, çizgi film, diksiyon), serbest zaman (oyun oynama), dans, yoga ve bahçe etkinlikleri olmak üzere hafta içi her gün üçer saatlik programlar düzenlenmiş ve yaz okulları yapılmıştır.
ÇİMENEVDE KADIN PROGRAMLARI: Çimenev’e kayıtlı öğrencilerin annelerine ve mahallede yaşayan kadınlara yönelik hazırlanan kadın programlarının hedefi, kadınların bilişsel düzeylerini ve ebeveynlik becerilerini güçlendirmektir. Kadın programlarının içeriği dönemsel olarak, kadınlardan gelen ihtiyaçlar ve talepler doğrultusunda oluşturulmaktadır. Bugüne değin yapılan atölyeler, okur yazarlık becerilerini geliştirme, kadınlar için teknoloji, psikolojik destek grubu çay saati, temel dikiş, el sanatları, TAP Vakfı ile Kadın Sağlığı Eğitimi ve AÇEV ile Hayat Dolu Buluşmalar programlarıdır. Atölyelerin etkinliğini artırmak amacıyla bir yetişkin kütüphanesi kurulmuştur.
EK ÇALIŞMALAR: Ev ziyaretleri ile Çimenev modeli, çocukların yaşadıkları ortamları gözlemlemiş, aile ilişkileri, durumunu değerlendirmek için dönemsel olarak veli ev ziyaretleri yapmıştır. Ailelerin ihtiyaçları tespit edilip, belediyeye raporlar iletilmiştir. Okul ziyaretleri ile Çimenev modeli, çocukların okul hayatı, öğretmen ve okul yönetimi ile ilişkileri değerlendirmek için dönemsel olarak okul ile görüşmeler yapmıştır. Toplanılan veriler, Çimenev’in gönüllü çocuk pedagogları ve psikologları ile değerlendirilip, çocukların bireysel takip ve programlarında bu durumlar göz önünde bulundurulmuştur. Ayrıca gönüllülük çalışmalar kapsamında çocukların faaliyetlerinden ve atölyelerinden sorumlu olan üniversite, kamu kurumu ve özel sektör gönüllüsü olan Çimenev’in gönüllülerini desteklemek ve güçlendirmek için eğitimler ve süpervizyonlar yapılmıştır.
YOKSULLUĞA KARŞI ÖNLEYİCİ DAYANIŞMA MODELİ: PSİKOSOSYAL DESTEK VE DÜZENLİ TAKİP
Derin Yoksulluk Ağı, kayıtlı hanelerin ihtiyaçlarını dijital veri tabanı üzerinden takip ederek düzenli ve dönemsel destekler sağlamaktadır. Hanelerin gelir durumu, çocuk sayısı, sağlık koşulları ve temel haklara erişim sorunlarını çok boyutlu yoksulluk endeksini dikkate alıp değerlendirilerek hanelere destekler sağlamaktadır. Ayrıca ev ziyaretleri ve telefon görüşmeleri ile haneleri düzenli takip etmektedir.
Temel İhtiyaç Desteği: Belli marketlerde geçerli olan dijital hediye çeki desteği ile hanelerin başta gıdaya erişmelerini sağlayacak destekler vermektedir. Bu dijital çekler aracılığıyla çocuklara yönelik beslenme destekleri, bebeklerin mama ve bez ihtiyaçları ve hanenin gıda ihtiyaçları karşılanmaktadır. Tek başına çocuklarına ebeveynlik yapan, evinde engelli birey veya özel gereksinimli çocuk bulunan hanelere farklı oranlarda dijital çekler verilmektedir. Derin yoksulluk içinde yaşayan çocuk ve yetişkinlere yönelik giyim için kullanacakları belli mağazalarda geçerli olan dijital hediye çeki desteği verilmektedir. Bayram, okul açılış dönemleri ve mevsim geçişleri dikkate alınarak bu destekler farklı tutarlarda verilmektedir.
Fatura Destekleri: Derin Yoksulluk Ağı ve ODI-BiKomşu iş birliğiyle Fatura Dayanışması projesi yapılmaktadır. Bu dayanışma modeliyle, günlük ve güvencesiz işlerde çalışan (kağıt toplayıcılar, inşaat işçileri, gündelikçiler, tekstil işçileri vb.) birden fazla temel ihtiyacını karşılamakta zorlanan ailelerin ödenemeyen su, telefon, internet, elektrik ve doğalgaz faturalarını karşılanmaktadır.
Eğitim Destekleri: Çocukların eğitimden kopmasını önlemek amacıyla kırtasiye, burs, özel eğitim, beslenme desteği, kitap, oyuncak ve çalışma masası desteği gibi çalışmalar yürütülmektedir. Eğitimden uzaklaşma riski taşıyan çocuklar saha çalışmalarında ayrıca takip edilmekte ve akran zorbalığına karşı ailelere psikolojik, yönlendirme ve mentörlük desteği verilmektedir.
Psikolojik Destekler: Derin yoksulluk içinde yaşayan hanelere yönelik psikolog ve süpervizör destekleri ile hanelere özellikle ebeveynlik becerilerini destekleyecek psikolojik danışmanlık ve sosyal destek yönlendirmeleri sağlamaktadır. Özellikle çocuklar, kadınlar ve kriz yaşayan bireylerin psikososyal ihtiyaçları için uzman yönlendirmeleri yapılmaktadır.
Ayni Bağışlar: Hijyen paketi, kırtasiye, mobilya, beyaz eşya, çocuk ürünleri, ilaç ve çeşitli ev eşyaları ayni destek kapsamında ihtiyaç sahiplerine ulaştırılmaktadır. Bağışlar saha ekibi tarafından toplanarak hanelerin ihtiyaç önceliğine göre dağıtılmaktadır.
Kamu Kurumu Yönlendirmeleri: Derin Yoksulluk Ağı, haneleri sosyal yardımlaşma vakıfları, belediyeler, sosyal hizmet merkezleri ve diğer kamu kurumlarına yönlendirmektedir. Hak temelli desteklere erişim konusunda rehberlik yapılmakta; kira, sağlık, eğitim ve sosyal yardım başvurularında destek verilmektedir. Destek modelleri hakkında bilgi verilmekte, başvuru süreçlerinde evrakları takip edilmekte ve sonrasındaki süreçleri izlenmektedir.
ÇOK BOYUTLU YOKSULLUK PROGRAMLARI
YALNIZ ANNELERİ GÜÇLENDİRME PROGRAMI:
Bu proje, yalnız annelerin yaşadığı çok katmanlı yoksulluğu görünür kılmak ve ihtiyaç duydukları kamusal destek mekanizmalarını tartışmaya açmak amacıyla geliştirilmiştir. Yalnız anneler hem ekonomik hem de sosyal açıdan derin zorluklarla mücadele etmektedir. Çocuklarının bakımını tek başına üstlenirken aynı zamanda hanenin geçimini sağlamak zorunda kalmaları, üzerlerindeki yükü daha da ağırlaştırmaktadır. Özellikle küçük çocukları olan ya da hanede bakmakla yükümlü oldukları yaşlı, engelli çocuk veya yakınları bulunan kadınlar için bu ikili sorumluluk çok daha ağır ve sürdürülemez hale gelmektedir.
Bakım yükü ve toplumsal dışlanma riski nedeniyle işgücü piyasasına katılamadıkları durumlarda, hanelerdeki yoksulluk döngüsü daha da derinleşmektedir. Çalışabilmek için çocuklarını veya bakım verdikleri yakınlarını akraba ya da komşularına bırakmak zorunda kaldıklarında ise hem güvenlik riskleri hem de psikolojik sorunlar artmaktadır. Bakım ve geçim arasında sıkışan bu kadınlar çoğunlukla güvencesiz ve düşük ücretli işlerde çalışmakta; barınma, gıda, sağlık ve eğitim gibi temel haklara erişimde ciddi engellerle karşılaşmaktadır.
Proje, İstanbul’da derin yoksulluk içinde yaşayan 20 yalnız anneyi hedeflemekte; toplumsal cinsiyet eşitsizliği ile çok boyutlu yoksulluk arasındaki kesişimselliği odağına alan bütüncül bir müdahale modeli uygulamaktadır. Bu kapsamda yalnızca ekonomik destek sağlamak değil, düzenli nakdi yardımın yanı sıra psikolojik destek, hukuki danışmanlık, çocuk bakım desteği, mesleki yönlendirme ve sağlık hizmetlerine erişim gibi bireyselleştirilmiş sosyal destek paketleri sunulmaktadır.
Kapsamlı bir izleme ve değerlendirme sistemiyle takip edilen projenin nihai hedefi, annelerin güçlenmesini sağlamak ve yoksulluk döngüsünü kırmanın ötesinde, bu pilot uygulamadan elde edilecek somut verilerle hak temelli ve toplumsal cinsiyete duyarlı bir sosyal politika modeli geliştirmek ve bu modelin savunuculuğunu yapmaktır.
ÇOCUKLARA DEVREDİLEN YOKSULLUĞA KARŞI: EĞİTİM İÇİN PSİKOSOSYAL DESTEK PROGRAMI
Çocuklarda sosyal uyaran eksikliği, evde ders çalışabilecek ortamların ve materyallerin bulunmaması, iyi olma hali yetersizliği gibi faktörler çocukların eğitimine devam etmesini engellemektedir. 2025-2026 eğitim yılında DYA’nın uzun zamandır takip ettiği ailelerin eğitim hayatına geriden başlama riski olan ve eğitim hayatına devam etmekte zorlanan 3-15 yaş arası çocuklarına ve ailelerine yönelik bu model uygulanmaktadır. Ebeveynlerin ve çocukların “yerinde” ve “birebir” psikososyal destek programları kapsamında; okul ihtiyaçları için ayni destek, beslenme desteği, kıyafet, kitap, oyuncak, çevrimiçi eğitim programları için internet ve tablet, psikolojik destek, sosyal etkinlikler, mentorluk ve hanenin temel ihtiyaçlarını karşılayacak destekler sağlanmaktadır. 37 hanedeki okula giden 80 çocuk ve ayrıca aynı hane içerisinde çocukların kardeşlerini de dolaylı olarak takip edilmektedir. Toplamda 112 çocuğun eğitim hayatını desteklemek için çalışmalar yürütülmektedir. Yarattığı etki ile örnek bir model ortaya koyarak STK ve kamu kurumlarına yaygınlaşması için savunuculuk faaliyetleri yapılmaktadır.
YOKSULLUĞUN ENGELLERİ: ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUKLAR VE ENGELLİ BİREYLERİN BULUNDUĞU HANELERE YÖNELİK ÇOK BOYUTLU MÜDAHALE MODELİ
Türkiye’de derin yoksulluk son yıllarda özellikle çocuklar ve özel gereksinimli bireyler açısından yapısal ve çok boyutlu bir eşitsizlik alanına dönüşmüştür. Özel gereksinim, engellilik ve yoksulluk arasındaki ilişki doğrudan bağlantılıdır. Yoksulluk, yetersiz beslenme, sağlıksız barınma koşulları, sağlık hizmetlerine erişememe ve erken tanı süreçlerinin gecikmesi nedeniyle engellilik riskini artırabilmektedir.
Derin Yoksulluk Ağı’nın saha gözlemleri, bu hanelerde yoksulluğun yalnızca gelir eksikliği değil; sağlık, eğitim, barınma, ulaşım ve sosyal yaşama katılımı kapsayan çok katmanlı bir yoksunluk biçimi olduğunu ortaya koymaktadır. Aileler çoğunlukla günlük ve güvencesiz işlerde çalışmakta, bazı durumlarda ise çocuk veya engelli bireylerin bakım yükü nedeniyle iş gücüne katılamamaktadır. Bu durum özellikle kadınların üzerindeki bakım yükünü artırmakta ve hane gelirini daha da düşürmektedir. Temel ihtiyaçlar ile sağlık, özel eğitim ve bakım giderleri arasında zorunlu tercihler yapılmakta; bu da çocukların gelişimini olumsuz etkilemektedir.
Proje kapsamında özel gereksinimli çocuklar, engelli bireyler ve kronik hastalığı olan kişilerle yaşayan 35 hanede toplam 42 bireye yönelik biyo-psiko-sosyal bir destek modeli uygulanmaktadır. Bu model kapsamında aylık nakdi destek, gıda yardımı, temel ev eşyaları ve medikal ihtiyaçların karşılanması sağlanmaktadır. Ayrıca sağlık ve özel eğitim hizmetlerine erişimin artırılması için yönlendirme ve iş birlikleri (Türk Toraks Derneği, İstanbul Tabip Odası, Türkiye Psikiyatri Derneği ve İnsan Sağlığı ve Eğitim Vakfı) ile destek mekanizmaları güçlendirilmektedir.
Projenin temel amacı yalnızca kısa vadeli ihtiyaçları karşılamak değildir; aynı zamanda derin yoksulluk içinde yaşayan hanelerin sağlık, eğitim ve sosyal hizmetlere erişimini güçlendiren bütüncül bir müdahale modeli geliştirmektir. Bu model aracılığıyla çocukların gelişim hakkının desteklenmesi, bakım verenlerin yükünün hafifletilmesi ve yoksulluğun kuşaklar arası aktarımını azaltacak sosyal politika önerilerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Elde edilen saha verileri doğrultusunda hazırlanacak raporun kamu kurumlarına sunulması ve hak temelli sosyal politikaların geliştirilmesine katkı sağlanması amaçlanmaktadır.
BİR KUTU BAYRAM MUTLULUĞU PROJESİ
TÜİK 2024 verilerine göre maddi yetersizlik nedeniyle 15 yaş ve altı çocukların yeni giysilere sahip olmayan hane halkı oranı yüzde 9,2 ve Maddi yetersizlik nedeniyle düzgün iki çift ayakkabıya sahip olamayan 15 yaş altı çocukların oranı yüzde 9.4. Yani aileler çocuklarına ihtiyaç duyduklarında yeni kıyafet alamamaktadır; bu oran, düşük gelirli hanelerde daha da yükselmektedir. Derin Yoksulluk Ağı’nın Giysi Güvensizliği üzerine 2025 yılında hazırladığı raporda DYA’nın destek verdiği 90 hanede yaşayan 234 çocuğun durumu; 129’u maddi yetersizlik nedeniyle yeterli miktarda iç çamaşırına erişemiyor. 158’i pantolon, 148’i t-shirt, 192’si ise yine maddi nedenlerle spor ayakkabı/ayakkabı ihtiyacını gideremediğini belirtmiştir.
Güvencesiz işler olan tekstil işçisi, gündelik ev işlerine giden, seyyar satıcılık yapan, kağıt ve diğer geri dönüşüm ürünleri toplayan, çiçek satarak geçimini sürdüren veya evde bakım vermesi gereken bebeği, engelli çocuğu olan ve sosyal yardımlarla geçinen yalnız annelerin olduğu haneler desteklenecektir. DYA’nın uzun zamandır çalıştığı çok boyutlu olarak derin yoksulluk koşullarında yaşayan ve çocuğuna tek başına bakmak durumunda kalan 20 yalnız annenin 61 çocuğa yönelik bir çalışma planlanmıştır. DYA olarak bayramlarda, mevsim değişikliği olan dönemlerde ve okul açılış zamanlarında kıyafet, ayakkabı, iç çamaşırı ve mont gibi temel giysi ihtiyacına erişemeyen çocuklar için dernek olarak yılda 3 veya 4 kez dijital hediye çeki aracılığıyla giysi desteği sunulmaktadır. Bu proje ile de mevsim değişim dönemine denk gelen tek seferlik 20 hanedeki 61 çocuğa giysi desteği sunmaktadır. Giyim ihtiyacı temel bir haktır. Çocukların okula devam etmesini sağlar, akran zorbalığına uğramasını önler, soğuk havalarda hastalanmamasını sağlar, temiz iç çamaşırına erişim enfeksiyon risklerini önler. Bu sebeple temel bir hak olan giysiye erişmeleri sağlanmaktadır.